My photo
Um escritor, um poeta, um aventureiro,

Sunday, 28 June 2009

LET US BUILD A NEW TIMOR- LESTE FREE FROM CORRUPTION




Bishop Carlos Filipe Ximenes Belo







I have always said that, we the people of East Timor, are being offered the great historical opportunity to build a new nation founded on the values we fought hard to achieve – human rights, justice, peace, freedom and sustainable development.

I genuinely appreciate east timorese young generations talking about the issue of corruption . The Church wishes to contribute to this discussion because corruption is a critical moral and ethical issue. Corruption is indeed a global phenomenon. No country is immune from this scourge, although it is, much worse in poorer countries where it is endemic. Corruption – the abuse of public office for private gain – is a sin. It is a social sin because it undermines the common good. It is anti-solidarity. It is anti-community.

The New Testament teaches ‘there is no authority except from God’ (Rom 13:1). As the steward of this trust, the office holder is answerable to God to whom an account must be given for his/her fulfilment of their trust. Authority is not for the gain or growth in power of either individuals or families. It is given for service (cf Mk 10:45) so that the person in authority can help others grow in dignity and unity (cf 2 Cor 10:8). To use one’s office and its power to serve one’s own interests is to contradict the very nature and purpose of authority. It is a betrayal of the people and community who rightly expect to be served.

Pope John Paul II had stated that the Catholic commitment to the value of community by saying that ‘ solidarity is undoubtedly a Christian value – it is a firm and preserving determination to commit oneself to the Common Good’ (O Bem Comum).

Corruption is acting as a brake on sustainable development. It reduces or retards a country’s economy. It takes resources from education and health, rewards the incompetence and dishonest and penalises hardworking and honest citizens.

Corruption widens political and economic inequality. It discourages or steal private sector investment and deprives ordinary citizens of a responsive and even- handed public administration.

Corruption – and the struggle against it – is an issue that stands above the divisions of party politics. Anyone who is concerned for the future of East Timor and the well-being of our people can and should come together to ensure that it is prevented, if not eliminated, in our collective process of nation-building.

I propose that the way to go about in East Timor is through dialogue, the raising of awareness and through a coalition of all three sectors – government, civil society and the business sector – to formulate a plan in three key strategic areas:

- Prevention of corruption;
- Prosecution of those who commit graft and corruption; and
- Promotion of a corruption-intolerant culture.

We need to develop a set of tools that we can use to prevent and combat corruption. These are accountability, transparency and the active involvement of civil society. These are tools that:

- Build more effective and efficient government;

- Secure the State against infiltration by interested groups or organised crime;

- Protect human rights;

- Alleviate poverty through participatory development process and access to essential services such as health and education;

- Build public belief in the institutions that server them; and

- Establish public confidence in government.

Within the administration, we need to ensure that the our government is transparent and accountable and the justice system has integrity. There are some practical measures we can implement now:

- Ensure salary levels are high enough for a government official to be able to support his or her family without needing “extra income”;

- Ensure that government officials are respected and can respect by refusing to refuse bribes.

- Ensure that the community leaders show the way by refusing to take part in corruption activities. Many people learn from their leaders, both in a practical and in moral sense. Leaders must be totally clean and show the highest standards in everything they do.

- Ensure that the civil society is strong and able to monitor and subject government leaders to questioning and analysis about their activities. Civil organizations (ONG and people’s organization) must be independent of government and closely linked to the people.. It is crucial that we lay the basis for this now.

- We need to put more emphasis now on creating a legal and police system which is effective in provide justice. Leaders who break the law must be made accountable for their crimes. The ordinary people will see this and know that a new society has commenced. But if we fail to ensure that the law applies equally to everyone, regardless for their status, we will be laying the grounds for future problems.

- Introduce a code of conduct for politicians, for appointment process, and for lobbying practices. This can curtail corruption as can, in the longer term, establishment of official regulatory mechanism.

I pray to God that the Government and National Parliament will be able to implement moral values in our beloved homeland.

Fonte: Forum Haksesuk


Friday, 26 June 2009

Poema nebe koalia hodi hau naran

Passa Tempu ho Ita Nia Oan

Passa tempu ho ita nia oan, sei fo’o konfiansa ba sira.
Akompanya ita nia oan iha moris tomak, sei halo sira moris iha responsabilidadi.
Labele hatudu violensia ba ita nia oan, sei fo’o esperansa ba sira.
Dada lia hamutuk ho ita nia oan, halo sira hadomi malun.

Ita Timor sei iha hahalok violentu.
Mesmu iha labarik ki’ik nia oin, violensia kontinua existi.
Ita Timor sei dauk iha respeitu ba labarik ki’ik sira.
Dala barak, inan-aman rasik maka la hatudu domin ba oan sira.

Fo’o tempu ba oan sira, sei halo sira hadomi ita.
Halo refleksaun ba oan sira nia futuro, sei loke dalan ba sira nia futuro.
Lori kosar bem rasik hakiak oan sira, sei iha dalan diak ba sira nia moris.
Halimar ho ita nia oan, sei halo sira hamnasa i respeitu malun.

Kuandu ita hatudu hamnasa, respeitu, konfiansa,
Esperansa no hadomi ba ita nia oan sira, loron ida, ita sei la moris mesak iha mundu modernu nia laran.

Celso Oliveira

Saturday, 20 June 2009

Funu Nain no Mauhu iha Hau Nia disionariu Literariu

Uluk, kuandu ita koalia konaba mauhu, ita sei refere ba ema sira nebe halo servisu ba Indonésia. Uluk, ema barak maka moris hanesan mauhu, atu nune sira bele moris i sira bele dada is. Tamba moris duranti tinan 25 iha funu ida nia laran laos hanesan moris loron ida ou loron rua. Atu moris duranti tinan 25 nia laran, ema presija han, ema presija uma, ema presija servisu, no seluk tan.

Desde prinsipiu hau koloka-an hanesan ema mauhu. Housi pozisaun mauhu, hau bele hareé dok –alias- kuandu hau tau-an hanesan mauhu, maka hau foin hatene lolos konaba oinsa futuru Timor hafoin tiha ukun rasik-an.
Ohin loron, ema lubun wain nebe uluk halo servisu ba Indonésia kontinua moris iha knua ida deit, naran Timor, hamutuk ho ema sira nebe uluk sakrifika-an “klamar ho isin” ba Timor nia ukun rasik-an. Ema sira nebe uluk hanesan mauhu, ohin loron kontinua kaer empressa oi-oin, tu’ur iha governu, oan sira kontinua eskola, no seluk-seluk tan.

Maibe, hosi hateke ba hau-an hanesan mauhu, hau mós hakarak hateke ba hau-an hanesan ema funu nain.
Uluk, kuandu ita koalia konaba estafeta, ai-laran, etc, ita sei refere ba ema funu nain –alias- sira nebe hakarak Timor ukun rasik-an. Uluk, susar tebes-tebes atu hetan kontaktu ho funu nain sira. Ohin loron, ema barak maka moris hanesan funu nain Timor nian. Ohin loron ho fasil tebes-tebes ita halo identifikasaun ba funu nain sira tamba funu nain hotu-hotu simu medalha kondekorasaun, i, hetan benefisiu hosi Estado Timor. Se karik la hetan medalha kondekorasaun ou Estado Timor la tau matan ba funu nain sira, entaun sei mosu protestu, i, housi protestu sei mosu sentimentu: revolta, inveja, ódio, etc.

Hateke ba hau nia-an hanesan mauhu no funu nain, tuir lo-los bele sai hanesan modelu simples ida hodi ita bele kompriende lolos konaba realidadi atual –alias- saida maka ema Timor hakarak lolos iha faze mengisi kemerdekaan?

Ohin loron, iha faze mengisi kemerdekaan, hau sempre hakarak atu Timor moris iha hakmatek ida nia laran. Hakmatek signifika katak labele iha tan funu, rungu ranga, kekacauan. Hakmatek signifika moris iha harmonia, trankilidadi, paz no domin. Hakmatek signifika labarik sira ba eskola loron-loron. Hakmatek signifika kalan ema bele dukur diak, loron ema bele halao knar ho responsabilidadi.

Ne’e duni, hau konsidera katak independensia Timor atu kria/harií Timor hanesan espasu bo’ot ba ema Timor hotu. Seja nia uluk hanesan funu nain ou mauhu, aswain ba ukun rasik-an ou pro-integrasi. Futuro rai Timor depende ba ema Timor oan hotu nebe iha vontade atu servi povo Timor. Só hanesan ne’e maka ita bele dezenvolve ita nia rai Timor.

Oinsa maka Xanana nia atuasaun iha faze libertasaun no faze dezenvolvimentu?

Xanana Gusmão, atual primeiru ministru iha IV Governu Konstituisional kompriende katak iha funu nia laran maka ezisti termu aswain no mauhu, pró-kemerdekaan dan pró-otonomi/pró-integrasi. Maibe, iha ona faze dezenvolvimentu nasional (pos-kemerdekaan) labele ezisti termu sira ne’e.

Tamba ne’e maka desde prinsipiu Kayrala Xanana Gusmão defende guvernu ida (pos-kemerdekaan) ho karakter Unidadi Nasional. Governu Unidadi Nasional hanesan bandeira hosi CNRT (Conselho Nacional da Resistência Timorense) apresenta ba komunidadi internasional hodi hetan solusaun ba Timor nia kauza iha 1999. Governu Unidadi Nasional maka loke odamatan ba Bispo Carlos Filipe Ximenes Belo no José Ramos Horta (atual presidenti da republika) hetan Nobel da Paz iha 1998. Hodi planu governu Unidadi Nasional maka CNRT hetan apoio hosi grupu pró-demokrasi indonesia iha tinan 1992/93/94/95/96/97/98/99. Planu hosi Governu Unidadi Nasional maka hetan apoio total hosi Igreja Katolika Timor, juventude Timor no povo Timor tomak.

Ne’e duni, formasaun IV Governu Konstituisional alias governu AMP hanesan resultadu hosi planu governu Unidadi Nasional nebe CNRT defende iha faze libertasaun nasional.

Ohin loron, Timor Leste hanesan rai ida kiik no sei kiak, iha faze dezenvolvimentu nasional, labele sai hanesan ameasa ba Indonésia no Austrália. Timor Leste tenki fo garantia ba paz no seguransa iha rejiaun nia laran.

Parabéns ba Xanana Gusmão nebe halo tinan iha loron 20 fulan Junho.

Celso Oliveira,

Saturday, 13 June 2009

Grupo banda Timor anima festa popular Santo Antonio iha Peterborough








Grupo banda Timor oan anima festa popular Santo Antonio de Lisboa nebe halo iha bar portugues iha cidade Peterborough, Inglaterra. Ema lubun wain hosi portuguezes, timorenses, guinenses, brasileirus no rai seluk tan halo parte iha festa popular ne'e.

Komposta hosi Alex (drum), Maulari (organ), Chico (bass), Azinho Garcia (melody) i Batista (vokal), grupo banda sei toka hosi tuku 7 kalan to'o madrugada, iha loron 13 iha bar nia laran.

Festa Santo Antonio hanesan festa popular ema portuguez nian. Tinan-tinan ema portuguez iha mundo tomak sempre selebra loron 13 fulan Junho hanesan loron popular Santo Antonio de Lisboa. Han sardinhas tunu hodi hemu cerveja hanesan tradisaun iha festa popular Santo Antonio nian.

Timor oan besik ema atus rua (200) hela iha cidade pepterborough. Fim

Celso Oliveira

Friday, 12 June 2009

AMO-DEUS CORONEL SANTO ANTÓNIO

Por: Dom Carlos Filipe Ximenes Belo


Celebra-se no dia 13 de Junho a festa do santo português mais conhecido e mais popular no mundo católico: Santo António de Pádua ou Santo António de Lisboa.
Chamava-se Fernando Bulhões, e nasceu em Lisboa em 1195 (outros dizem que em 1191 ou em 1192). Foram seus pais Martinho Bulhões, oficial do exército de D. Afonso I e Teresa Taveira.

Fez os estudos na “escola catedral”, junto do Mosteiro de São Vicente de Fora, Sentindo-se chamado por Deus, entrou, aos 15 anos, na ordem dos Cónegos Regrantes de Santo Agostinho. Aos 17 anos, a seu pedido, transferiu-se para o mosteiro de santa Cruz de Coimbra, onde aprofundou os estudos monásticos e escriturísticos. Atraído pelo exemplo dos Franciscanos que viviam no ermitério de Santo António de Olivais, em Coimbra, e comovido com o martírio dos franciscanos em Marrocos, Fernando pede para entrar na Ordem franciscana, fundada por S. Francisco de Assis. Aos frades de santo António dos Olivais que tinham por costume ir ao mosteiro dos Cónegos Agostinhos pedir esmola, Fernando teria revelado o desejo morrer mártir: “ Irmãos, receberia com entusiasmo o hábito da vossa ordem se me prometêsseis enviar-me, logo a seguir, à terra de sarracenos a fim de participar da coroa dos santos mártires”.Tendo sido aceite na ordem, toma o nome de Frei António. No verão de 1220, António vestia o hábito franciscano e nos princípios de Novembro partia em Marrocos. Estando gravemente doente, os superiores acharam por bem repatriá-lo a Portugal. Com esta intenção embarcou, mas um forte vento impeliu o navio para o oriente, obrigando-o a atracar nas costas da Sicília (Itália). Frei António refugiou-se no convento dos franciscanos de Messina e dali, foi para o Capítulo Geral convocado pelo fundador, capítulo esse que começo a 21 de Março de 1221. Terminado o Capítulo, o provincial da Romagna levou Frei António consigo. Nessa região obteve do superior a licença para se retirar ao ermitério de Monte Paulo para consagrar-se à solidão. Em Setembro de 1221, durante a cerimónia da ordenação dos religiosos franciscanos e dominicanos em Forli, frei António, a pedido do superior, foi convidado para pregar o sermão. A sua intervenção foi de tal maneira retumbante que comoveu a todos, facto que levou o superior a destiná-lo para o apostolado. Os campos de acção foram muitos. Romanha, , Montpellier, Toulouse (Tolosa),Bourge, Limoges. Conta-se que em Rímini, os herejes impediam ao povo assistir aos serões do frei António. Perante a apatia dos seus ouvintes, o santo foi à costa adriática e começou a pregar aos peixes, dizendo: “ ouvi a palavra de Deus, vós peixes do mar e do rio, já que não a querem escutar os infiéis herejes”. Falando ele assim, acudiram peixes em cardume mostrando as cabeças fora da água.

Passados uns anos de apostolado, foi nomeado professor de teologia. Informado S. Francisco da sabedoria e santidade que tinha, e convencido da necessidade de estudo dos seus frades, enviou a santo António a seguinte carta. “A frei António, meu bispo, Frei Francisco, saúde em Cristo: Apraz-me que interpreteis aos demais frades a sagrada teologia, contanto que este estudo não apague neles o espírito de santa oração e devoção, segundo os princípios da regra. Adeus”. Pouco durou esse magistério no estudo dos franciscanos em Bolonha, pois as necessidades gerais da igreja exigiam sua presença França para combater a heresia albigense. O Papa que reinava na altura tinha feito um apelo a todos os pregadores para se lançarem no combate à heresia. Entre os escolhidos figurava Santo António. Dessa cruzada, diz um cronista: “ Dia e noite tinha discussões com os herejes; expunha-lhes com grande clareza o dogma católico; refutava vitoriosamente os preconceitos deles, revelando em tudo ciência admirável e força suave de persuasão que penetrava na alma dos seus contrários”. No capítulo geral de 1227 Santo António foi eleito ministro provincial da Romagna, cargo que exerceu até 1230. Nos fins de 1229 foi mandado para Pádua, onde se dedicou à oração estudo composição de sermões. Na Quaresma de 1231 suspendeu o estudo para dedicar-se de novo à pregação. Dizem as crónicas que “nele era tão vivo o zelo a devorara-lhe o coração, que se propôs a pregar durante quarenta dias contínuos. E era tanto o entusiasmo do povo, que se lançava sobre ele para lhe cortar pedaços do hábito”. Consumido pelo esforço e pela enfermidade, retirou-se para a solidão de Arcella, em Camposampiero. Ali viria a falecer no dia 13 de Junho de 1231, com 36 anos de idade. Logo que expirou, as crianças de Pádua correram a cidade gritando: “Morreu o Santo! Morreu Santo António! Ainda não tinha passado um ano a contar da sua morte, quando o Papa Gregório IX o declarou santo.

A devoção a Santo António em Timor-Leste.
Vem de muito longe esta devoção dos cristãos timorenses ao santo taumaturgo. Certamente desde o tempo dos missionários dominicanos. Por volta do ano de 1750, na povoação de Mena (hoje no Timor ocidental), a igreja tinha como orago, santo António. Segundo o primeiro padre timorense, pe. Gregório Maria Barreto que foi superior das missões de Timor em 1856, a igreja existente no reino de Cotubaba (Atabae) era dedicada a santo António. Segundo o mesmo padre Barreto, no reino de Montael havia a “real capela do Glorioso Santo António”. Era a única capela com paredes de tijolo, porém coberta de palha. No reino de Lacluta, a igreja era também dedicada a santo António (cf. Relatório ao Governo, 1865). No início do século XX, a capela de Alas era dedicada a Santo António (1905).

Hoje, ano da graça do Senhor 2009, são estas as igrejas de Timor-Leste, dedicada ao glorioso santo António: 1) Igreja de santo António (Paróquia de Motael - na cidade de Díli, diocese de Díli, ); 2) Igreja de santo António (Paróquia de Manatuto, diocese de Baucau); 3) Igreja de santo António, na cidade de Baucau (Paróquia de Baucau, Diocese de Baucau), 4) Igreja de santo António (Paróquia de Balibó, diocese de Dili); 5) Igreja de santo António (Quase-paróquia de Lacluta, diocese de Baucau; 6) Igreja de santo António (Estação missionária de Buibau, diocese de Baucau).

Acerca da devoção do povo de Manatuto, contava o padre Ezequiel Enes Pascoal, fundador e primeiro director da revista SEARA, que, em tempos idos, as populações ao verem os seus arrozais atacados e dizimados pelos ratos, levavam a imagem do santo a percorrer “natar” (várzeas ou campos de arroz), no meio de preces e “haklalan” (aclamações e gritarias). Contava-se que uma certa manhã, ao irem venerar a imagem do santo na igreja, os devotos viram os pés de santo António cobertos de lama. Pelos vistos, durante a noite o santo Padroeiro tinha saído do seu altar para ir “afugentar os ratos”, pois viram patentes nos “natar” as pegadas do santo… A verdade era que nos anos seguintes, o “neli” (arroz em português de Timor), produzia a cem por cento…Perante estes factos, os habitantes de Manatuto, começaram a aclamar o santo com o pomposo título de “Amo Deus Coronel Santo António”.

Ainda hoje, em Manatuto, no dia 13 de Junho, além das festas religiosas, os cavaleiros organizam os jogos chamados “cavalhadas”, durante os quais, os homens montados em cavalos e, em corrida, tentam arrebentar, com varapau, uma panela cheia de moedas e que está pendurada a uma certa altura…Que eu saiba é o único jogo que se realiza em todo Timor.

Na Paróquia de Baucau, a festa de santo António em organizada pelos quatro sucos (freguesias): Baha-uú, Tirilolo, Cai-bada e Buru-uma. No dia 12, á tarde, os moradores em trajes próprios acompanham o andor do santo até à “guarda” (casa/delegação do suco ou do reino). Aí as famílias fazem a velada rezando e cantando até ao dia seguinte, na hora em que a imagem é levada em procissão para a Igreja paroquial. Contam os “catuas” de Baucau que nos princípios do século XX, quando os moradores, na sua maioria gentios e animistas, foram a pé até à ribeira de Laleia, para receber e levar a imagem (estátua) de santo António até à vila de Baucau, a produção do milho e do neli (arroz) foi sempre abundante. Anos seguidos, na região de Baucau, nunca faltaram as chuvas, não houve ventanias ou tempestades; não houve pragas de ratos e de gafanhotos…E isso, deveu-se à intercessão de santo António. E em 1942, antes da entrada dos invasores japoneses, na vila de Baucau, os “catuas”, levaram o Santo e esconderam-no na grutas da “Ponta Bondura”. Essa região ficou livre da presença dos beligerantes até 1945, ano da rendição dos japoneses.

No enclave Oe-Cusse, Ambeno, na freguesia de Santa Rosa de Lima, foi construída durante o tempo da ocupação da Indonésia, uma capela dedicada ao santo António, e que se tornou centro de romarias. Para lá acorriam (e acorrem ainda) pessoas, não só de Oe-cusse, mas também das vilas e povoações de Timor Indonésio (Kefamenanu, Ponu, Wini, etc).

No mês de Julho de 1996, em plena ocupação indonésia, as populações de Timor-leste receberam com pompa e circunstância as relíquias de santo António. De acto, do dia 3 a 12 de Julho, multidões de devotos, quer nas vilas quer nas aldeias, “insistiam” com o Santo para que fizesse o milagre, o de ajudar a “libertar” Timor Loro Sa’e. E então rezavam:
“ Aman Maromak laran luak no diak, Ita fihir St. António nudar Evangelho ni sasin no manu-ain paz nian iha ami le’et. Rona ami nia oração. Halo família sira sai santo, tulun sira atu moris iha fiar; hametin sira iha unidade, paz no hakmatek. Haraik bens amai ami nia oan sira, hamahan foin sa’e sira. Tulun sira hotu nebé moras, terus no mesak. Thana ami iha susar loro-loron nian ho tia nia domin. Ami harohan ne’e hodi Nai Jesus Cristo ami Na’i. Ámen.”

Que o glorioso santo António continue a interceder junto de Deus uno e trino pelo povo de Timor-Leste.

Porto, 12 de Junho de 2009.

Nota: Imagem Google

Thursday, 11 June 2009

Momentu Amorosu















Foto sira ne'e hau hasai iha hau nia vizinho nia uma tutun. Ohin lokoraik tuku 7.30. Labarik kiik ida hakbesik-an mai hau hodi dehan: papa, os passaros estao a beijar.

Imediatamente hau kaer hau nia makina fotografika hodi akompanya momentu amoroso ida ne'e.



Celso Oliveira

Sunday, 7 June 2009

Timor oan iha Inglaterra halo festa independensia iha cidade peterborough












Trabalhadores Timor oan iha Inglaterra besik atus tolu (300) halibur hamutuk iha cidade Peterborough iha loron 30 fulan Maio hodi selebra tinan 7 loron independensia Timor Leste nian. Iha festa ida ne'e mosu mos ema portugueses, guinenses, brasileirus, polacos, lithuanias, kurdistauns, afrikanus no seluk tan maka halibur hamutuk ho Timor oan sira hodi rona muzika Timor nian no han ai-han Timor nian. Festa halo iha salaun East Comunity Centre hahu tuku 5 lokoraik to'o tuku 12 kalan.

Festa ida ne'e realiza hosi kontribuisaun Timor oan hotu iha cidade Peterborough nebe konsege hetan osan total 1900 pounds (ekivale 2900 $USA).

Tinan rua dala ida Timor oan iha cidade Peterborough halibur hamutuk hodi selebra loron ukun an Timor nian.

Timor oan besik atus rua (200) maka hela iha Peterborough. Labarik Timor oan barak maka oras ne'e moris no eskola iha cidade Peterborough. Fim

Bele hare video iha: http://www.youtube.com/watch?v=IExI1U9h5Zg

Celso Oliveira